Na początek porządek spraw podstawowych. Czynniki państwotwórcze są banalne w nazwie, wymagające w praktyce. Po pierwsze udział obywatela w porządku. Chodzi o takie reguły, które zamieniają wysiłek w bezpieczeństwo, a zobowiązania w zaufanie. Gdy prawo chroni pracę, majątek i dobre imię, obywatel ma powód, by bronić wspólnego ładu. Po drugie równe i egzekwowalne prawo: kontrakt ma być ważniejszy od siły, a procedura od nastroju. Po trzecie zaufanie publiczne, które rodzi się z przewidywalności i zrozumiałych reguł. Po czwarte mechanizm odnowy: możliwość naprawy błędu oraz porządnego zakończenia tego, czego naprawić się nie da. Gdy któreś z tych kół przestaje się obracać, państwo traci przyczepność i odwraca się od własnych obywateli.
Tak było w Atenach Solona. W momencie, gdy dług przestał organizować produkcję i wymianę, a zaczął wyłączać ludzi z gry, zewnętrzne apele i prywatne umowy przestały cokolwiek znaczyć. W takim punkcie działa już tylko gniew albo obojętność, które prowadzą do rozpadu wspólnoty albo do przemocy. Solon nazwał rzecz po imieniu: problemem nie było to, że część długów nie jest spłacana; problemem było to, że dług stał się ustrojowo toksyczny. Nie był romantykiem. Nie ratował biednych z litości. Ratował Ateny, bo państwo zaczynało się rozpadać. Dług nie pełnił już funkcji gospodarczej. Nie organizował produkcji ani wymiany. Stał się mechanizmem wyłączania obywateli z ustroju. Rolnik, który zastawił ziemię i własną osobę, formalnie pozostawał obywatelem, realnie przestawał nim być. Nie miał majątku, wolności ani przyszłości. A człowiek bez przyszłości nie ma też powodu, by bronić porządku, w którym żyje. To był moment graniczny. Zbyt wielu ludzi nie miało już nic do stracenia. Seisachtheia nie była aktem litości. Była operacją ratunkową. Strząśnięciem ciężarów po to, by obywatele znów mieli coś do stracenia: wolność, status, przyszłość dzieci, udział w państwie. Dopiero wtedy prawo mogło znów działać, a umowy znów miały sens. Nie chodziło o to, by uczynić ludzi bogatymi. Chodziło o to, by znów uczynić ich uczestnikami systemu.
Mechanizm się nie zestarzał, zmieniła się tylko forma. Dziś dług nie stoi na polu jako kamień. Jest w rejestrach, tytułach i odsetkach, które rosną szybciej niż dochody. Gdy narasta zbyt długo, robi z obywatela widza: znika motywacja do legalnej pracy, rośnie szara strefa, maleje zaufanie do instytucji. Prawo niewypłacalności wchodzi właśnie tu. Nie po to, by nagradzać niespłacone zobowiązania ani karać wierzycieli, lecz po to, by nie dopuścić do stanu, w którym zbyt wielu ludzi nie ma już żadnej stawki w grze. To nie jest prawo litości. To jest prawo stabilizacji: chroni wspólnotę przed długiem, który przestał być ekonomiczny, a stał się ustrojowy. Państwo może przetrwać zobowiązania, których nie da się rozliczyć co do grosza. Nie przetrwa obywateli, którym nie opłaca się już być jego częścią. Dlatego oddłużenie bywa konieczne. Nie dla dłużników. Dla państwa.
Salus rei publicae suprema lex esto